123, Example Street, City 123@abc.com 123-456-7890 lasantha.wam

hạnh phúc trổ mầm từ phía cô đơn...

Hiển thị các bài đăng có nhãn ký. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn ký. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Ba, 14 tháng 6, 2022

Yă Xuâng nữ nghệ nhân hơ mon cuối cùng...

Trò chuyện với tôi, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Yang Danh tiếc nuối: Giờ người có thể hát, kể hơ mon ở Vĩnh Thạnh này chỉ còn đôi, ba người; trong đó, đặc biệt nhất là nữ nghệ nhân Yă Xuâng (tên thật là Ðinh Thị H’Lên, SN 1936 ở làng K2, xã Vĩnh Sơn) - người hát, kể hơ mon hay nhất, nhuần nhuyễn nhất và nắm giữ nhiều bài hơ mon nhất...

NNƯT Yă Xuâng hát kể hơ mon như một món quà tặng khách phương xa.

Yă Xuâng là nữ nghệ nhân Bana duy nhất ở Vĩnh Thạnh được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT). Giữa cái lạnh se sắt, tôi lên Vĩnh Thạnh. Đến làng K2 xong, còn phải đi một thôi đường núi hơn 10 km gập ghềnh dốc đồi, đất nhão nhịt, trơn trượt mới tới nơi. Nhưng bù lại, khi đến nơi, ai cũng thích thú bởi nhà của Yă Xuâng lọt thỏm trong một thung lũng nhỏ vắng, giữa những thửa ruộng lúa nước long lanh, bình yên.

Giọng hơ mon trong thung vắng

Có lẽ rất lâu rồi cũng chưa ai ghé thăm nên khi thấy chúng tôi, bà khá bất ngờ. Mời khách vào nhà sàn, chêm thêm củi vào bếp, nhắc đến hơ mon, bà cời lại than cho hơi ấm lan tỏa, xua đi cái lạnh, giọng thật ấm, bà kể: “Ngay từ khi còn nhỏ, tầm mười hai mười ba tuổi tôi có theo cha mẹ lên thăm người thân ở K’bang, tỉnh Gia Lai và nghe họ hát hơ mon rất cuốn hút. Vì cứ muốn nghe rồi lại cứ muốn nghe thêm nữa, tôi xin mẹ cha nhiều lần lên xuống để học cho được bài hơ mon. Tôi học hơ mon thuận lợi vì ngoài họ hàng ở K’bang, cha tôi trước đây cũng là một người hát hơ mon rất hay. Tôi cứ học mỗi người một ít như vậy, rồi nhẩm tính lại cũng gần hai mươi trường ca hơ mon”.

 

Hơ mon còn được gọi là sử thi hay trường ca Bana được trình bày dưới dạng hát, kể với những làn điệu âm nhạc có ngữ điệu, sắc thái, cường độ thay đổi linh hoạt theo mạch kể của câu chuyện. Hơ mon thể hiện xen kẽ văn vần với văn xuôi. Và thường, đề tài chủ yếu mà hơ mon hướng đến là về những người anh hùng.

Suốt nhiều năm nay, Yă Xuâng ở trên nhà rẫy, hai vợ chồng già bầu bạn cùng nhau. Hằng ngày chăm vườn mì, nuôi đàn gà, nấu rượu ghè. Khi trước, lâu lâu nhớ con cái, hai vợ chồng Yă Xuâng lại lụi hụi đi bộ về làng. Giờ tuổi cao sức yếu, cứ mười hôm nửa tháng thì con cái lại lên đón. Hơ mon phải có người nghe, phải đông khán giả, mà những năm nay, bà “ở ẩn” nơi thung vắng lời hơ mon cũng lặng về phía ngày cũ. Nghĩ vậy, nên tôi thắc mắc: “Yă vẫn còn hát hơ mon chứ?”. Bà cười hiền khô: “Còn chứ! Có khi, những đêm ngồi bên bếp lửa đỏ nhà sàn một mình, tôi lại hát. Nhưng giờ già yếu rồi, hát một đoạn ngắn thôi bất kỳ mà mình nhớ, chứ không hát đủ hết được như xưa nữa”.

Nói đoạn, bà lại nhóm thêm củi vào bếp, rồi bà cất lời. Tiếng hát dìu dặt, say mê. Bà bảo, hơ mon người Bana hay kể lại những câu chuyện tình yêu lứa đôi tuổi trẻ, những chuyện anh hùng giữ đất giữ làng đánh đuổi kẻ xâm lấn, có khi hơ mon kể lại những chuyện gần gũi như chuyện đi thăm bà con, đi thăm rẫy, vào rừng… Bản thân bà biết nhiều bài hơ mon như Prăng Cắt, Mung Mol, Chum Chrai, Chom Proông… Nhiều năm trước, có bài hơ mon đã được nhà nghiên cứu Hà Giao ghi lại. Nhưng đó chỉ là một phần nhỏ vốn hơ mon mà Yă Xuâng đang giữ.

Phải hiểu, phải yêu thích mới muốn giữ lại

Nhắc đến nghệ nhân Yă Xuâng, Nghệ nhân Nhân dân Đinh Chương chia sẻ: “Ngày trước, tôi cũng nhiều lần được nghe Yă Xuâng hát hơ mon. Tiếng hát của bà rất cuốn hút. Mọi người già trẻ quây quần bên bếp lửa nhà sàn nghe bà say sưa. Những đứa trẻ nằm trên tay những người mẹ ngủ lúc nào không hay, nhưng người lớn thì khác. Nghe Yă Xuâng hát kể hơ mon càng nghe càng thích, càng tỉnh”.

Hơn 5 năm nay, vì tuổi cao sức yếu nên Yă Xuâng không thể tiếp tục truyền dạy hơ mon nữa. Bà thổ lộ: “Hơ mon chủ yếu được truyền lại bằng phương thức truyền miệng. Khó học lắm. Vì dài, khó nhớ. Hồi trước có người theo học một thời gian rồi thôi. Họ bảo khó, học hoài mà không hát, không kể thành bài được. Những người trẻ bây giờ cũng ít ưng hơ mon. Họ tìm đến những thứ hiện đại khác. Hơ mon thuộc về cái xưa cũ của ông bà, nó quý nhưng phải hiểu, phải yêu thích mới thấy nó có giá trị, muốn giữ lại. Mỗi thời một khác mà. Nhưng vẫn cứ thấy tiếc tiếc…”. Với những đóng góp của mình, nghệ nhân Yă Xuâng được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Dân gian năm 2007. Năm 2015, bà được Nhà nước phong tặng danh hiệu NNƯT.

Gần cả cuộc đời sống với hơ mon, điều mà lâu nay Yă Xuâng chưa nguôi trăn trở, là trong bối cảnh cuộc sống có nhiều biến đổi, nhiều giá trị văn hóa cổ truyền trong đó có hơ mon đang dần bị lãng quên, mai một, không tránh khỏi nguy cơ sẽ mất đi mãi mãi. Và dường như, đó cũng là niềm khắc khoải chung của các nghệ nhân lớn tuổi tại Vĩnh Thạnh mà tôi tiếp xúc.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Yang Danh, tâm sự: “Những nghệ nhân còn nắm giữ và có khả năng trình diễn hơ mon như NNƯT Yă Xuâng vô cùng hiếm. Một nghệ nhân hơ mon thực thụ phải là người có giọng hát tốt, khỏe, phải thuộc nhiều làn điệu. Đồng thời, phải biết xử lý cốt truyện, biết phân đoạn phân câu, nhuần nhuyễn câu chuyện của mình kể mà xử lý âm điệu, lấy hơi, chọn nơi luyến láy nhằm dẫn dắt câu chuyện sinh động. NNƯT Yă Xuâng hội đủ các yếu tố ấy. Bà là vốn quý của dân tộc Bana, sau bà có lẽ sẽ khó mà kiếm được nghệ nhân nào như vậy nữa”.

VÂN PHI 

P/S: Bài đăng báo Bình Định, ngày 20.2.2022

Link: http://www.baobinhdinh.vn/viewer.aspx?macm=18&macmp=18&mabb=166213

Ân tình đời muối...

 “Ai muối không, ai muối không? Hai muối ba lúa đây”. Đó là lời rao đổi muối lấy lúa quen thuộc với người dân quê tôi những thập niên trước. Năm tháng qua đi, tiếng rao ấy giờ chỉ còn vọng lại trong ký ức…

1. Tôi còn nhớ ngày ấy, người đàn ông trung niên có nước da ngăm đen rắn rỏi cùng chiếc xe đạp chất ứ hự hai bao muối to tướng hay đổi muối lấy lúa ở làng tôi. Những ngày vào mùa, anh đến làng nhiều hơn bình thường. Khi ấy, ngay trên sân nhà, lúa đã được phơi “chín” nắng ruộm vàng, được giê, sàng sạch sẽ.

“Hai muối ba lúa hả? Chú Năm để tui hai muối nha!”. Vậy là chốt luôn phi vụ trao đổi giữa người diêm dân và nông dân, những thúng lúa no nê vun tròn như ươm lên nụ cười nồng hậu, chất phác của người nhà quê.

Nữ diêm dân đang thu hoạch muối
Nữ diêm dân đang thu hoạch muối. Ảnh: Internet

Có lần tôi chứng kiến, người diêm dân ấy hối hả đẩy xe muối vào nhà chú Hai Mai khi cơn mưa bất chợt ập đến. Anh tròng vội chiếc áo tơi mỏng dính vừa kịp trước khi những hạt mưa nặng trĩu phủ xuống. Bà Năm Sử, má của chú Hai Mai, thấy người bán muối, thì cất lời: “Vô hẳn trong nhà mà đứng trú mưa chú ơi”. Người đàn ông cứ loay hoay bên xe muối không chịu rời đi. Anh bảo: “Mưa gió thế này xi nhê gì. Chỉ sợ muối ướt thôi bác à”. Bà Năm chẳng nói chẳng rằng, vô nhà tìm thêm ít bao ni-lông cho người diêm dân che thêm cho xe muối. Giờ thì, bà Năm đã mất, những chiếc xe chất đầy gánh muối với lời rao thuở nào cũng dần thưa vắng, rồi mất hút tự bao giờ…

2. “Muối là một thứ gia vị”. Một đầu bếp trứ danh nào đó đã chắc như đinh đóng cột như thế. Điều đó chính xác như một cộng một bằng hai, chẳng phải bàn thêm. Muối là một thứ gia vị, nó đúng cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng ấy chứ.

Từ xưa đến nay, phàm cái gì nhạt, cần mặn mà, thấm tháp thì thêm gia vị. Gia vị ở đây có gì hợp lý hơn là muối? Một mối quan hệ mà thiếu “muối” cũng như món ăn chẳng được chăm chút, chẳng được nêm nếm gia vị. Tôi có người bạn lớn tuổi, ông từng nói: “Chết đi viếng sao bằng sống đến chơi? Bằng hữu cũng vậy, tình nhân cũng vậy, vợ chồng cũng vậy, đối đãi với nhau mà nhạt nhẽo quá, thì làm sao mà bồi đắp, hiển lộ cái chân tình”. Ừ thì, ông nói nào có sai. Nhưng đó là người với người. Vậy, còn người với muối thì sao? 

Người có lúc nồng ấm, có khi lạnh nhạt. Nhưng muối, thì muôn đời vẫn mặn…

Diêm dân Ninh Thuận. Ảnh Internet
Diêm dân Ninh Thuận. Ảnh Internet

3. Mới rồi, có dịp đi qua Diêm Vân ở Phước Thuận, Tuy Phước, một trong những vùng làm muối lớn của Bình Định, như có gì giằng giữ tôi ở lại. Bà con diêm dân ở đây đang tập kết muối tại cánh đồng. Rảo bước lại đống muối, tôi vốc một nắm đầy, thấy gan bàn tay mình rộn rạo, nhoi nhói… 

Muối là kết tinh của nắng, của gió, của mặn mòi biển cả. Trong muối, có vị cần lao của người dân xứ Nẫu quê tôi. “Hôm nay được nắng, muối đẹp!”. Cái câu “muối đẹp” của nữ diêm dân khiến tôi chạnh lòng khi nhìn lại cánh đồng muối. Thiệt ra, nào còn cánh đồng mênh mang trắng muốt nhìn đến mê mắt.

Giờ, trước mặt tôi, chỉ còn khoảnh đất nhỏ với đôi ba diêm dân còn giữ nghề. Phần vì nghề làm muối… nhọc quá. Phần vì nơi đây nằm trong quy hoạch, mở rộng của thành phố, đất canh tác dần co cụm lại. Chẳng bù cho ngày xưa…

Đâu chừng chục năm trước, ở Diêm Vân có đến hơn 200 hộ làm muối với gần 30ha. Đến giờ, số hộ còn theo nghề chỉ đếm trên đầu ngón tay. Cánh đồng xưa thì chỉ còn… một khoảnh. Cơ cực nghề, sản xuất manh mún, mà giá muối bèo bọt mãi, cứ trì níu những phận người với cái nghèo. 

Thì đúng thật! Thử hỏi diêm dân xưa nay mấy ai giàu lên nhờ làm muối? Đắp đổi qua ngày, lo được con cái có cái ăn, cái mặc, có con chữ để bước vào đời là mừng lắm rồi. Cái thời người diêm dân bám trụ vào cánh đồng mặn mòi, gắn đời với muối như một định phận đã giãn dần.

Rồi đây, đồng muối Diêm Vân chỉ còn trong ký ức, tựa như lời rao xưa đã thăm thẳm khôn cùng. Và rồi, hai tiếng diêm dân cũng mất hẳn, như cái cách người ta chối bỏ những cay đắng đã từng. Tôi cứ miên man nghĩ về đời muối, đời người như thế…

Nhưng chỉ ngay sau đó, những vẩn vơ ấy của tôi đã tan biến khi nhìn những đôi bàn tay chai sần của người diêm dân còn lại đang và muối vào thúng, rồi nhẹ nhàng gỡ lấy sợi cỏ rơi lạc vào đống muối trắng tinh. Tôi nhận ra cái cách chị nâng niu từng hạt muối như mẹ, như cha tôi nâng niu từng hạt gạo của làng. 

Và thương hơn, khi tôi đụng phải những ánh nhìn khắc khoải của những diêm dân đã thôi nghề làm muối đang ngồi cạnh đồng xưa. Đôi mắt họ chứa chan những hoài niệm ngày cũ. “Dù chẳng làm muối nữa, mưu sinh bằng một công việc khác, thì mọi người vẫn nhắc nhớ với cháu con về làng muối, về chuyện ba mẹ chúng từng gánh từng thúng muối, từng lang bạt khắp nơi trên chiếc xe cà tàng đổi muối trong cuộc trằn trì mưu sinh như thế nào. Nhắc nhớ, chẳng phải than nghèo kể khổ, mà để trân trọng hơn những gian lao, vất vả đã từng, mà biết thương quý hạt cơm, nắm muối. Muối đã mặn đời người, ân tình còn đó” - lời của bác Tường, một diêm dân cố hữu, thổ lộ làm tôi cứ rưng rưng. 

Tôi tin điều ấy. Như tin ân nghĩa bao đời của người xứ Nẫu. Như tin người đàn ông trung niên lấy thân mình chở che cho muối trong miền miên viễn ký ức. Cũng như tôi tin vào muối, muối muôn đời vẫn mặn… 

Vân Phi

P/s: Bài đăng trên báo Phụ nữ thành phố Hồ Chí Minh (ngày 13.01.2021):

 https://www.phunuonline.com.vn/an-tinh-doi-muoi-a1425441.html

Chủ Nhật, 22 tháng 3, 2020

Nơi lũ vừa đi qua...

PNO - Khi nước rút, những ngấn nước còn bạc thếch lưu dấu trên những thân cây xù xì, trên nền gạch ẩm mốc, bà Xuân cao đi bới rác còn lưu lại trên những thửa ruộng cao bờ, trên những bụi tre gai nằm dọc bên sông.
1. Một buổi chiều mưa không dứt, kèm theo cơn bão đã quật đổ nhiều gốc cây già trên các tuyến đường Quy Nhơn. Tôi gọi về quê chỉ nghe giọng ba tôi gấp gáp: “Nước vào đồng rồi. Đang mấp mé ngoài vườn. Ba má lo di chuyển đàn heo lên chỗ cao đã. Mưa gió to, đừng dìa nguy hiểm. Dậy nghen con”. Rồi cụ cúp máy.
Những đứa con xa quê chỉ biết liên hệ với gia đình bằng điện thoại mà thấp thỏm lo âu, cứ mỗi lần nghe lũ về là ruột gan bồn chồn, sợ hãi. Bạn bè từ khắp nơi trao đổi với nhau qua tin nhắn, qua Zalo, Facebook, tường thuật trực tiếp từng chút tình hình bão lũ: tuyến đường Hùng Vương (TP.Quy Nhơn); bờ tràn Huỳnh Mai (huyện Tuy Phước); cầu Trường Thi, Trường Cửu, Nhơn Lộc (thị xã An Nhơn) ngập trong cơn nước lớn... Cứ vậy, nước dâng đến đâu, nỗi lo âu ngập tràn đến đó…
Noi lu vua di qua
Lũ về, nước tràn qua bờ tràn tại xã Phước Thắng, huyện Tuy Phước
Ngày xưa, bọn trẻ chúng tôi hay mong đến mùa nước lên, để được nghỉ học vài ba hôm đi đơm cá, bẫy chuột đồng, bắt rắn nước, đặt bẫy bắt cò trên những gò đất cao… Mùa nước lớn tuổi thơ “hiền lành” lắm. Nước vào mơn trớn cánh đồng sau mùa gặt, cuốn đi những mầm mống rầy ôn còn sót lại sau vụ mùa hè thu, rải một lớp phù sa đắp bồi cho đất đai màu mỡ. Nhưng mùa nước lớn giờ đây đã khác.
Đôi khi chỉ cần mưa, là con nước đã về trắng đồng chẳng theo chu kỳ nào cả. Những cánh rừng già thượng nguồn bị đốn hạ, những công trình thủy điện mùa khô hanh trữ nước, khi mưa gió về lại mở cửa xả lũ khiến tình hình lũ lụt càng thêm phức tạp.
Người dân quê tôi vẫn còn ám ảnh cơn lũ cách đây vài năm, vừa thấy nước mấp mé ngoài vườn, chỉ vài phút sau đã xâm xấp nền nhà. Cơn lũ biến vùng đất thị xã An Nhơn và nhiều vùng khác thành con sông lớn không thấy bãi bờ. Trâu, bò, lợn, gà bị lũ cuốn nổi lềnh bềnh khắp nơi trong dòng chảy xiết. Nơi lũ đi qua, áo quần, sách vở chìm ngập trong bùn non.
Lũ lớn, những tay vớt củi thạo nghề như Mười Cơ, Hai Mẫn ở P.Nhơn Hòa, thị xã An Nhơn từng ăn đời ở kiếp cạnh dòng sông Côn cũng rợn người trước dòng nước đục ngầu dữ dội. Nhớ lại trận lũ năm xưa, hai ông lắc đầu nguầy nguậy, cơn lũ như trận đại hồng thủy, sợ nhà mình còn không giữ được, tâm trí đâu đi vớt củi.
Giờ người dân quê tôi chỉ cần vừa nghe tin nước lớn và phong thanh đâu đó tỉnh bạn xả lũ, các hồ thượng nguồn đang mấp mé xả tràn điều tiết là đã tim đập chân run. Nhà nhà đều trữ sẵn nước mắm, mì tôm để chuẩn bị sống chung với những tai ương bất ngờ. Cũng bởi, lũ lụt bây giờ, khác xưa nhiều quá…
2. Mới rồi, lũ lại ập về, các tuyến đường bị chia cắt, những chiếc xe máy ùng ục trong dòng nước rồi tắt ngấm. Nhìn gió như cú vuốt đuôi còn lại của cơn bão số 6 vừa tan, nhưng chân không chịu đi hẳn mà cứ vờn vẽ trên những hàng cây xơ xác.
Nhớ bữa đó lúc bão số 5 ập vào, người bạn ở huyện An Lão gọi điện cho tôi, tiếng nói lẫn vào tiếng mưa đặc ri: “Lũ lớn sau bão đánh sập cầu huyết mạch nối hai xã An Dũng, An Vinh về trung tâm huyện An Lão (tỉnh Bình Định), cô lập 1.200 hộ dân. Để đi lại, hai ngày qua người dân ở chỗ mình liều mình ghép cây cau để vượt sông. Sao thấy nguy hiểm quá chừng”. Nghe giọng bạn mà mắt tôi cứ cay cay. 
Nơi cơn lũ đi qua, những thiệt hại tài sản cứ chất chồng. Cánh đồng Phước Sơn, Tuy Phước, nơi có vựa rau trồng theo mô hình rau sạch VietGap, lớn nhất nhì tỉnh Bình Định lâm vào cảnh dở khóc dở cười. Lũ rút, người dân đội nón ra đồng khi cơn mưa còn dầm dề chưa dứt. Bùn non bám đầy trên mặt lá.
Một cụ già luống tuổi đang dùng gàu múc nước ra khỏi đám rau của mình. Cụ bảo, ngâm nước ba, bốn ngày, rễ bị úng thủy, vài ngày nữa thôi sẽ thối rữa cả. Tôi xót xa vì chỉ cách đây không lâu, đây là xứ sở của những cánh đồng rau bạt ngàn, cung cấp rau cho cả nội thành Quy Nhơn và các vùng lân cận.
Đi qua Phước Thuận, Phước Thắng (huyện Tuy Phước), con nước còn xâm xấp mặt đường bê tông. Thỉnh thoảng tôi lại thấy những căn nhà trống huơ không mái, chỉ còn sót lại hai phần ba vách tường còn lộ mảng gạch đỏ sẫm, phía dưới ngổn ngang những gạch ngói, nhiều người lâm vào cảnh “màn trời chiếu đất”, ngồi bên đống đổ nát suy tư.
Tôi bất chợt nhớ lại mùa lũ cách đây ba năm, khi đi qua nơi này và bắt gặp hình ảnh bà Mai Thị Chín (trú tại thôn Diêm Vân, xã Phước Thuận, huyện Tuy Phước) mái tóc bạc trắng, ngồi thẫn thờ trước căn nhà sập sau lũ, tôi như lặng đi. Bà Chín lôi trong đống gạch ngói chiếc áo cũ nhàu còn vương bùn non. 
Noi lu vua di qua
Những làng treo mép sóng ngày bão lũ phải đối diện với bao hiểm nguy theo từng cơn sóng dữ
Trời nắng chói chang rọi vào căn nhà đổ nát, nắng ráo hoảnh trên đôi mắt úa già của bà Chín, nắng chan chát như chưa từng có cơn lũ đi qua. Nhưng tôi cảm nhận được nỗi đau của người dân nghèo như mảnh đất khô cằn lại một phen xói lở khi nhìn vào từng miếng ngói, mảnh gạch vụn vỡ.
Nhặt nhạnh từng chút một, bà Chín dùng đôi bàn tay thô ráp xoa xoa, như đang âu yếm đứa con ruột thịt của mình. Đôi mắt bà vẫn không rời căn nhà mình gắn bó bấy lâu nay. Tôi nghĩ đến tuổi già bảy mươi của bà cùng những cơn tai biến suốt bảy năm qua, có lẽ, bà đã khô nước mắt… 
Đi qua các vùng quê, nhà cửa tan hoang sau bão lũ, người gần như mất hết tài sản, chỉ còn lại nền nhà đổ nát. Tôi chỉ biết trấn an bằng câu nói cũ rích: “Tài sản mất đi còn có thể làm lại, cũng may người không sao”. Bão đến, cây đổ, nhà bay, con nước lại tràn bờ bãi, dâng trong mắt người nỗi âu lo đến thảng thốt. Tất cả mới chỉ là bước đầu của mùa tai ương ở xứ sở như đoạn giữa đòn gánh của đất nước này…
3. Lũ về tan tác, nhưng từ vùng “rốn lũ” lại ấm lên những tình người. Ở An Nhơn quê tôi, tình làng nghĩa xóm những ngày bão lũ lại càng được thắt chặt. Giữa đêm mưa gió, nhóm thanh niên còn lại ở xóm Sành tập hợp với nhau, mặc áo tơi bơi sõng xung quanh làng, đến những gia đình có người già yếu neo đơn xem ai cần giúp đỡ hay không. Họ chuyền tay nhau điếu thuốc che dưới chiếc nón lá mà rít cho đỡ lạnh.
Tôi về quê khi con nước đang rời đồng. Nhìn ngấn nước sông Côn, chợt nhớ đến bà Xuân cao, một người phụ nữ chồng mất từ rất lâu, chỉ còn mình bà thui thủi bên căn nhà tranh lụp xụp mấy mươi năm qua cạnh bờ sông. Thực ra, tên bà là Nguyễn Thị Nuôi, dáng bà cao lêu nghêu, mỗi mùa lũ về đều lội trong dòng nước đến từng nhà xem ai có cần phụ gì đều sẵn lòng giúp đỡ. 
Khi nước rút, những ngấn nước còn bạc thếch lưu dấu trên những thân cây xù xì, trên nền gạch ẩm mốc, bà Xuân cao đi bới rác còn lưu lại trên những thửa ruộng cao bờ, trên những bụi tre gai nằm dọc bên sông để tìm những quả bí rợ mang về nấu canh và cả món chè bí ngon hết sẩy. Bọn trẻ chúng tôi khi ấy được bà cho ăn một lần là nhớ cả đời, cái món dân dã quê mùa sau cơn lũ mà đậm đà, ngọt lành hương vị quê hương. 
Nghe ba tôi bảo rằng, gần năm nay bà được chính quyền đưa về chăm sóc tại một nhà dưỡng lão. Ừ, thì bà cũng đã lớn tuổi lắm rồi, phải đến tám mươi, chẳng nhẽ suốt đời ôm lấy mái tranh bạc nhàu sống trong kỷ niệm. Nhưng, hẳn rằng, xa túp lều tranh ấy, bà sẽ buồn lắm… 
Nếu bà còn ở lại quê, thì giờ này, chắc hẳn còn nghe thấy tiếng bà rộn rã: “Dọn lụt chưa, có cần tui giúp gì hông?”. Vừa nói bà vừa xắn ống tay áo, bưng rổ rá, tạt nước rửa bùn non, nhiệt tình lắm. Thì người quê mà, chỉ đôi lời hỏi han rồi phụ giúp nhau rửa dọn sau lũ, đã thấy ấm lòng.
Cơn lũ rút dần, một chiều nắng trải vàng trên khúc sông quê, những người đàn ông tranh thủ thu mẻ lưới trên cánh đồng, với những cá rô, cá diếc, cá lúi mập ù đang quẫy cựa. Mùa lũ đi qua với bao nỗi niềm không kể xiết, chỉ có những chia sẻ ấm áp của tình thương là còn đọng lại. “Nước rút rồi” - bà con thở phào nhẹ nhõm. May mà mùa nước lớn năm nay “hiền” hơn năm trước...
Tôi trộm nghĩ, ừ, thì cũng may nhờ “thủy thần” chẳng có những cuộc “hợp binh”... 
Văn Phi

Bài đăng trên báo Phụ nữ thành phố HCM:  https://www.phunuonline.com.vn/noi-lu-vua-di-qua-a1395360.html

Thứ Bảy, 21 tháng 3, 2020

Trò chuyện với sách...


Tôi may mắn quen biết nhiều người có cùng sở thích đọc sách. Với họ, sách không chỉ chứa đựng thông tin, tri thức mà còn như một người bạn đồng hành thiết thân trong đời sống.
Chàng thanh niên Đoàn Duy Thoại đang làm lại bìa cho một cuốn sách cũ.
Khi kể về sách tôi thường nhớ cảnh chàng thanh niên Đoàn Duy Thoại làm lại bìa cho một cuốn sách cũ. Việc “may áo” cho sách này là một sở thích đặc biệt của anh. Trong căn phòng thuê trọ gần 30 m2, Thoại ưu tiên không gian cho sách với gần vạn quyển đủ thể loại. Anh chia sẻ về sách như đang kể về một người bạn của mình: “Đọc sách, mình vừa có thể học được cách tư duy và dụng ngôn của tác giả đồng thời bổ sung thêm kiến văn về nhiều mảng như lịch sử, văn hóa, triết học và cả mảng tiếp thị - kinh doanh tạo nền tảng cho công việc hằng ngày”.
Công việc của Thoại là hướng dẫn viên du lịch, có rất nhiều vấn đề liên quan đến các di tích lịch sử, văn hóa, làng nghề… cần phải có những tư liệu sách vở mới có thể cung cấp đầy đủ thông tin về niên đại, đặc điểm cũng như giá trị văn hóa của nó. Và, Thoại tìm đến sách để nạp dung liệu cho bản thân. “Mình nuôi ý tưởng sẽ mở một quán cà phê - sách để vừa kinh doanh vừa tạo ra một không gian dành cho những người yêu sách đến thưởng thức cà phê, đọc sách và kết nối với nhau”, Thoại bộc bạch.
Còn đối với họa sĩ Lê Duy Khanh, đọc sách mang đến cho anh nhiều điều thú vị. Có lần anh tâm sự, đọc cũng là một cách “đi” và “trải nghiệm” bằng suy tưởng. Những lần trà dư tửu hậu cùng nhau, thường lúc nào chúng tôi cũng dành một thời lượng nho nhỏ để chia sẻ về sách. Và những khi ấy, một cách từ tốn, anh kể tôi nghe đôi điều về thế giới hoài niệm sách của anh, về những ký ức một thời mà những con người ở thế hệ anh nâng niu: “Đâu chi xa, ngay trước những năm 90 thế kỷ trước, Nhà xuất bản Nghĩa Bình từng phát hành nhiều cuốn sách hay như: Bức họa Maja khỏa thân, Thiên đường ở trên cao, Đèn không hắt bóng, Những ngọn cờ trắng..., có những cuốn, nó khiến mình phải tìm đọc lại lần hai, lần ba”.
“Có những nguồn sáng tri thức chỉ le lói trong một nhóm người, trong một thời đại nào đó và phải chờ đến hàng bao nhiêu thế kỷ sau mới bừng sáng để thúc đẩy nhân loại đi đến tiến bộ, văn minh. Vì thế cần có sách!”, trong một lần trò chuyện, tiến sĩ Châu Minh Hùng, giảng viên Trường ĐH Quy Nhơn, tâm sự như thế. Ông còn thẳng thắn nêu lên vấn đề: “Nhiều giảng viên than phiền sinh viên hiện nay lười đọc sách. Tôi phải bật cười, và đặt câu hỏi, chắc gì giảng viên đã chăm đọc sách! Động lực đọc chỉ có được ở người ham học, ham biểu biết. Nhưng sự ham học, ham hiểu biết lại gắn liền với công việc. Một công việc đòi hỏi nỗ lực sáng tạo thì ắt người ta sẽ tìm tòi, khám phá”.
Khi tôi hỏi ông đọc như thế nào cho hiệu quả, ông chia sẻ: “Muốn đọc sách có hiệu quả phải biết phản biện tri thức để sáng tạo, khai phóng tri thức, đọc đến đâu suy tư đến đấy. Đặc biệt là suy tư khi rời sách. Sự suy tư làm cho kiến thức được tiêu hóa và tái tạo thành cái mới, cái tiến bộ”. “Nhưng suy tư bằng cách nào, thưa thầy?”.“Hãy suy tư từ những thứ giản dị trước mắt, trong cuộc sống hàng ngày. Một luận đề trừu tượng được đúc kết trong sách thực chất có cội nguồn từ thực tiễn cụ thể, sống động. Không phải ngẫu nhiên mà các học giả khái quát cây triết học mọc ra từ xác thịt, thậm chí bộ phận sinh dục của con người. Con người đã từng luận ra cả vũ trụ mênh mông từ chính cái tiểu vũ trụ trong cơ thể của mình”… Nói về sách, không chỉ ở người thầy yêu sách, yêu học trò này mà cả những người bạn dẫu chênh nhau khá nhiều về tuổi kia thì cuộc trò chuyện của chúng tôi vẫn thế, như muốn kéo dài mãi...
Tôi bỗng nhớ lại một chuyện xảy ra khá lâu. Ấy là vào một hôm tình cờ cũng một ngày gần cuối năm, tôi thấy hình ảnh một anh xe ôm trong lúc chờ khách lần giở từng trang sách rất an nhiên. Sau này tôi biết rằng người đàn ông ấy trở thành một nhân vật mà nhiều tờ báo khai thác. Thế rồi, hình như anh đọc lặng lẽ hơn. Nhà sách mà người ta thường thấy anh hay lui tới đọc “cọp” cũng dần vắng bóng anh, mà có lần tò mò tôi hỏi người quản lý nhà sách ấy thì được tiết lộ: anh ấy ngại... Dẫu là lý do gì đi nữa, nhưng cứ nhớ đến hình ảnh anh say sưa với sách hôm nào, tôi cứ chắc mẩm rằng anh vẫn còn giữ niềm yêu mến với sách, làm sao mà bỏ được khi mà việc đọc nó đã không đơn thuần là một thói quen nữa…
Ở một chừng mực nào đó, tôi nghĩ sách là một người bạn đặc biệt, dẫu là giới bình dân hay bác học đều có thể tìm đến sách bầu bạn, học hỏi. Sách sẻ chia cùng người đọc một cách thầm lặng, mở ra những chân trời để dang vòng tay đón người đọc cùng bước vào khám phá. Tất cả những điều thú vị từ thế giới của sách, đều đang đợi chờ mỗi chúng ta...
VÂN PHI

Mẹ Thiện ở Cồn Chim




Phải qua nhiều lối nhỏ quanh co trên Cồn Chim (thôn Vinh Quang 2, xã Phước Sơn, Tuy Phước), tôi mới tìm đến được nhà mẹ Lê Thị Thiện - Mẹ Việt Nam anh hùng duy nhất còn sống ở ốc đảo giữa mênh mông Thị Nại. Mẹ Thiện sinh năm 1930, 2 trong 3 người con tham gia cách mạng của mẹ là liệt sĩ. Chị Nguyễn Thị Bốn, con gái của mẹ hy sinh trong kháng chiến chống Mỹ; anh Nguyễn Văn Hương, con trai của mẹ hy sinh trong màu áo bộ đội tình nguyện Việt Nam khi làm nghĩa vụ quốc tế tại chiến trường Campuchia.

Giáo viên và học sinh điểm trường Cồn Chim đến thăm mẹ Thiện.
Hơn hai mươi năm trước, chồng mất, đứa con trai út của mẹ cũng mất sớm lúc tuổi mới đôi mươi, để lại đứa con vẫn còn đang tượng hình trong bụng mẹ nó. Nỗi đau đớn trong mẹ chồng lớp lên nhau. Rồi con dâu của mẹ đi thêm bước nữa. Xót cháu sống cảnh “cha dượng con dì”, mẹ dắt cháu rời quê chồng ở Phước Thuận (Tuy Phước) trở lại nơi mình sinh thành - Cồn Chim, dựng căn nhà tạm, lặng lẽ nuôi cháu lớn khôn. Ở tuổi gần chín mươi, trong cái nhớ nhớ quên quên, nước mắt mẹ chợt rơi khi mỗi lần bước đến một điểm vô hình nào đó trong ký ức…
* * *
“Em sinh ra đã không biết mặt cha. Từ bé đến giờ, em sống cùng bà nội. Bà là người thân thiết với em nhất”, Nguyễn Trung Tiến, cháu nội của mẹ Thiện, xúc động sẻ chia.
Đã 2 năm nay, mẹ Thiện bị tai biến nên sức khỏe ngày càng giảm sút, đôi chân không còn đứng vững. Lớn tuổi, mẹ mắc thêm chứng nặng tai. Thỉnh thoảng, mẹ mỉm cười hiền hậu, rằng, con nói gì mà mẹ không nghe gì hết trơn hết trọi. “Ngày xưa mẹ làm gì để nuôi em Tiến?”, tôi ghé tai bà. “Đi mò cua bắt ốc, làm thuê cho người ta”, mẹ cười hiền cố giằng níu đoạn ký ức đã xa lắc xa lơ…
Tiến kể, hồi còn bé ham chơi cùng bạn, mải tối khuya vẫn chưa về, bà lại quanh quẩn xóm Cồn Chim đi tìm gọi. Tìm thấy cháu, bà la mắng rồi lặng lẽ khóc. Những năm tháng đùm bọc nuôi cháu, lo lắng mơ hồ về rủi ro nào đó cứ canh cánh bên mẹ. Thì cuộc đời mẹ cứ rủi ro như vậy hoài mà, làm sao mà không sợ chứ. Chiến tranh mất con đã đành. Hòa bình rồi lại mất con nữa. Rồi thì chồng qua đời vì bạo bệnh, rồi thì con trai mất sớm... Cứ như vậy trái tim bà mẹ nào chịu nổi!
Dành cho cháu tất cả sự yêu thương, chở che, mẹ cố gắng không để cháu mình phải chịu thiệt thòi so với những đứa trẻ khác. Khi Tiến lấy vợ, mẹ lấy số tiền dành dụm, tích cóp bấy lâu nay - từng đồng lẻ, từng món nhỏ một, chuẩn bị sính lễ cho cháu.
Thanh Thảo, vợ Tiến, rưng rưng xúc động: “Nội hiền và thương con thương cháu lắm. Nội thương anh Tiến sao thì cũng thương cháu dâu và hai chắt như thế. Mấy hồi em dẫn hai đứa nhỏ về ngoại chơi, nội ở nhà nhớ cháu mà sụt sùi”. Ngó lại mẹ Thiện, đã thấy đôi mắt mẹ rưng rức chực đỏ.
* * *
Tôi nghe chuyện một Bà mẹ Việt Nam anh hùng lặng lẽ nuôi cháu thành người liền tìm về Cồn Chim. Tuổi cao và chừng như không muốn nói nhiều đến thời chiến tranh đã lùi rất xa, mẹ Thiện cười rất hiền, ấm áp nói chuyện hôm nay, chuyện bà con trên cồn đặc biệt yêu thương đùm bọc nhau, nói chuyện xứ cồn thay da đổi thịt, kể chuyện cháu chắt…
Mấy năm trước, người dân xóm Cồn Chim hay nhìn thấy mẹ thỉnh thoảng như một thói quen trong vô thức, đi quanh quẩn mép cồn tìm con ngao, con cua mà xót lòng xót dạ. Anh Trần Văn Nam, bảo vệ của điểm trường Cồn Chim chỉ ngón tay về phía đầu xóm, nơi đặt bia tưởng niệm liệt sĩ ghi danh 71 người anh hùng xứ cồn đã hy sinh vì độc lập, tự do: “Xứ này không thiếu anh hùng. Bà không cầm súng giết giặc nhưng thật sự là một anh hùng. Đến ngày hòa bình, một thân một mình bà nuôi cháu lớn khôn phương trưởng. Ở đây ai cũng cảm động, yêu mến bà cụ”.
Làm công nhân bốc vác ở tít Khu Công nghiệp Nhơn Hòa (TX An Nhơn), cách nhà hơn 30 km, cứ cuối ngày là Tiến chạy về nhà. “Nội lớn tuổi, hay đau ốm, có mình vợ em ở nhà, sợ nội có gì không xử lý kịp, đi xa em không an tâm”, Tiến giãi bày. Hồi trước, lúc còn khỏe, cứ chiều chiều là bà lại ra ngoài bến đò đợi Tiến về. Lo cho bà, Tiến nói mãi, bà vẫn lụi cụi chống gậy ra bến. Đến khi cơn tai biến ập đến, đôi chân yếu hẳn, bà mới thôi. Mỗi lần trời nhá nhem tối, Tiến về đến nhà vẫn thấy bà ngồi tha thẩn nơi góc sân, hoặc cạnh thềm nhà, đôi mắt đăm đăm, đợi cháu.
* * *
Mẹ Thiện sinh chục người con nhưng giờ chỉ còn lại 4 người. Mỗi người lập gia đình riêng, tản mác khắp nơi. Có người con vì thương mẹ muốn đón bà về sinh sống, nhưng mẹ nói thôi, vì nghĩ đến đứa cháu nội mồ côi cha, không có mẹ ở bên. Hai bà cháu nương nhau sống qua tháng ngày. Ký ức về những ngày xưa cũ khiến bà không cầm được nước mắt. Tiến ghé tai tôi nói nhỏ: Mỗi khi nhắc đến chuyện xưa, nội hay mủi lòng lắm.
Tuổi bóng xế, mẹ Thiện dường như đang sống trong nhiều chiều không gian, thời gian. Có nhiều hôm, mẹ cứ đòi đi bắt con tôm, cái tép, ra bờ đước hái miếng rau về nấu canh cho cháu nội. Tiến phải cản bà mãi.
Năm 2014, Chủ tịch nước đã tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng cho mẹ. Ông Phạm Minh Tâm, Phó Chủ tịch UBND xã Phước Sơn cho biết, toàn xã có 71 Bà mẹ Việt Nam anh hùng, và mẹ Thiện là 1 trong số 3 mẹ còn sống tại địa phương. Với mong muốn góp một phần nhỏ bé cùng với gia đình trong việc phụng dưỡng Mẹ Việt Nam anh hùng Lê Thị Thiện, từ tháng 9.2015, ngành GD&ĐT huyện Tuy Phước đã nhận phụng dưỡng mẹ.
Khi tôi nhắc tên mẹ Thiện, ông Vương Tử Nghị, Phó Trưởng phòng GD&ĐT huyện Tuy Phước trầm giọng xúc động. Ông chia sẻ, cơ quan ở xa, lại cách trở, nên ủy quyền cho cán bộ, giáo viên Trường Tiểu học số 2 Phước Sơn, trong đó có điểm trường Cồn Chim, thường xuyên đến thăm hỏi và hàng tháng trao số tiền hỗ trợ cho mẹ Thiện; có việc gì báo về cơ quan ngay. Những cống hiến của mẹ Thiện, Nhà nước đã ghi nhận. Không chỉ có vậy, từ cuộc đời tràn trề yêu thương, mẹ Thiện là một hình tượng đẹp mà chúng tôi, các thầy cô và các em học sinh lấy đó làm tấm gương, soi chiếu. “Giáo viên, học sinh Cồn Chim hay đến thăm, trò chuyện cùng mẹ Thiện để có gì hỗ trợ thêm cho gia đình. Từ những câu chuyện của mẹ, giáo viên, học sinh như yêu thêm mái ấm gia đình mình”, thầy Võ Hữu Hiếu - Phó hiệu trưởng Trường Tiểu học số 2 Phước Sơn - tâm sự.
* * *
Những ngày tháng Chạp lạnh lẽo giữa vùng đầm lồng lộng, nhưng lòng tôi thấy ấm áp lạ thường. Câu chuyện về mẹ Thiện thoạt nghe rất đơn giản, nhưng đó là sự giản dị của dồn nén, chất chứa của bao nỗi niềm. Tôi còn nhớ như in lúc tôi chia tay mẹ Thiện, tay bà vịn vai tôi run run, tôi như nghe thấy nỗi lo lắng của những lần từ biệt thuở xa xưa của bà, như thấy đôi mắt bà còn nhòe ướt dõi theo khi Tiến tiễn tôi ra bến. Đò rời Cồn Chim, về đất liền. Cái lạnh cuối năm thốc vào hốc mắt hay hơi biển mặn mòi không rõ nữa cứ làm nhòe ướt mắt tôi…     

ambum ảnh

ambum ảnh
Được tạo bởi Blogger.